به گزارش کرج رسا، هاشم یاوری، دانشجوی کارشناسی ارشد علوم بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی تهران، در مورد خواص سیاه دانه تحقیقاتی انجام داده که در ادامه به آن می‌پردازیم:

سیاه دانه با نام علمی Nigella sativa گیاه گلداری، یکساله از خانواده آلاله Ranunculacea می‌باشد. این گیاه با دوره زندگی کوتاه مدت، مخصوص نواحی نیمه خشک است.

سیاه دانه گیاهی با ارتفاع تقریبی ۶٠ سانتی متر، با برگ‌های سبز خاکستری و نخی شکل است. در حالت طبیعی گل‌ها به رنگ آبی و دارای ۵ گلبرگ به عرض ۲/۵ سانتی متر به رنگ سفید شیری با کناره مایل به آبی است. دانه‌ها معمولاً کوچک (۵-۱ میلی گرم) و دارای رنگ خاکستری تیره یا سیاه هستند.

سیاه دانه که با نام‌های سیاه تخمه، شونیز و کمون هندی نیز شناخته می‌شود، دارای زمینه تاریخی و مذهبی در بین اقوام و ملل مختلف است، به طوریکه میلیون‌ها نفر در نواحی مدیترانه و شبه قاره هند روزانه از روغن دانه آن در پیشگیری طبیعی و یا درمان بیماری‌ها استفاده می‌کنند.

بیشترین کشور‌های تولیدکننده این گیاه، مصر، هند، پاکستان، عراق و ترکیه هستند، در ایران نیز به فراوانی در اصفهان، اراک و خراسان پرورش می‌یابد. در ادامه به برخی از خواص متنوع و خارق العاده این گیاه با ارزش اشاره خواهیم نمود.

سیاه دانه برای دیابت

نتایج بررسی‌های علمی حاکی از تأثیر عصاره سیاه دانه بر میزان گلوکز سرم است. مکانیسم‌های احتمالی که برای اثر مذکور بیان شده عبارتند از:

افزایش تولید انسولین از سلول‌های بتا پانکراس

کاهش گلوکونئوژنز (یکی از مسیر‌های داخل سلولی تولید گلوکز) در کبد

افزایش حساسیت سلول‌های کبدی به انسولین

یافته‌های حاصل از مطالعات حیوانی نشان داده‌اند که عصاره سیاه دانه باعث کاهش جذب گلوکز از روده می‌شود و میزان تحمل گلوکز را افزایش می‌دهد.

ساز و کار این اثر سیاه دانه، تنظیم عملکرد انتقال دهنده سدیم گلوکز-۱ (SGLT-۱) که یک انتقال دهنده مهم گلوکز در روده است، عنوان شده است.

خواص آنتی اکسیدانی سیاه دانه

خاصیت آنتی اکسیدانی سیاه دانه به علت وجود ترکیبات مختلفی نظیر: کوئرستین، کامفرول، گالاکتوزیل، تی آنتول، ترپنئول و تیموکینون می‌باشد.

فلاونوئید‌ها و سایر ترکیبات مذکورِ موجود در سیاه دانه علاوه برکاهش پراکسیداسیون لیپید‌ها و بهبود فعالیت آنزیم‌های شرکت کننده در دفاع آنتی اکسیدانی بدن مانند گلوتاتیون پراکسیداز (GPx)، گلوتاتیون ردوکتاز (GR)، سوپر اکسید دیسموتاز (SOD) و کاتالاز (CAT)، مانع تشکیل رادیکال‌های آزاد مخرب سلامتی نیز می‌شوند.

ترکیبات مختلف سیاه دانه اثر هم افزایی دارند. سیاه دانه در اثر ترکیب با آهن، مانع اکسیداسیون آن می‌شود.

در بسیاری از بیماری‌ها مانند سیروز کبدی یا آسیب‌های کبدی ناشی از عفونت و مواد شیمیایی که در آن‌ها رادیکال آزاد تولید می‌شود، عمل آنتی اکسیدانی سیاه دانه می‌تواند بسیار مفید واقع شود.

سیاه دانه و سلامت قلب

تأثیر عصاره و ترکیبات سیاه دانه بر سیستم قلبی عروقی به طور مستقیم و غیرمستقیم از طریق سیستم‌های کولینرژیک و تریپتامینرژیک است. از روغن سیاه دانه در طب ایرانی به عنوان یک دارو کاهنده فشار خون یاد می‌شود.

لینولئیک اسید به عنوان عمده‌ترین اسید چرب غیر اشباع موجود در روغن سیاه دانه، در متابولیسم بافتی و ساخت پروستاگلاندین‌ها (یکی از مهم‌ترین واسطه‌های شیمیایی در داخل بدن) مؤثر بوده و باعث کاهش فشار خون و انقباض عضلات صاف می‌شود.

بعلاوه پژوهش‌های حیوانی اثبات کرده‌اند عصاره سیاه دانه اثر مهاری قوی بر تعداد ضربان‌های قلب و قدرت انقباضی آن دارد که ممکن است به علت مهار فعالیت کانال‌های کلسیم یا باز شدن کانال‌های پتاسیم باشد.

سیاه دانه و خواص آنتی میکروبیالی

اثر ضد قارچی روغن سیاه دانه با محتوای کینون‌ها (تیموکینون و تیموهیدروکینون) مرتبط دانسته می‌شود. این ترکیبات با ایجاد کمپلکس برگشت ناپذیر با پروتئین‌های هسته، باعث غیر فعال شدن پروتئین‌ها می‌شوند.

همچنین تیموکینون به پلی پپتید‌های دیواره سلولی، آنزیم‌ها و پروتئین‌های محصور شده در غشای پلاسمایی متصل شده و باعث از دست رفتن عملکرد آن‌ها و بازدارندگی از رشد قارچ‌ها می‌شود.

علاوه بر مطالب گفته شده مکانیسم اثر تیموکینون، بازدارندگی آن از سنتز RNA (ماده ژنتیک درون سلولی مسئول اصلی تولید مثل و تکثیر سلول‌های باکتریایی) و انواع پروتئین در باکتری‌هاست.

آلفا پینن موجود در روغن سیاه دانه نیز دارای فعالیت ضد باکتریایی بسیار مؤثری می‌باشد.

سیاه دانه و سرطان

دانشمندان فعالیت‌های ضد توموری تیموکینون و تیموهیدروکینون موجود در سیاه دانه را مورد ارزیابی گوناگون قرار داده‌اند و به این نتیجه رسیده‌اند که این دو ترکیب، موجب کاهش ۵۲ درصدی در سلول‌های سرطانی می‌شود.

دانه‌های سیاه دانه به غیر از اینکه غنی از مواد مفید مختلفی هستند، دارای مکانیسم‌های منحصر به فردی برای پیشگیری و درمان سرطان هستند:

مبارزه با تکثیر سلول‌های سرطانی

القای آپوپتوز (مرگ برنامه‌ریزی شده سلول)

جلوگیری از رشد سرطان در داخل چرخه سلولی

ضد متاستاز (جلوگیری از گسترش و مهاجرت سلول‌های سرطانی از بافتی به بافت دیگر بدن)

ضد آنژیوژنز (ضد رگ زایی- جلوگیری از ایجاد رگ‌های خون‌رسان در درون تومور‌ها و جلوگیری از رشد آنها)

عوارض خطرناک سیاه دانه

عوارض سیاه دانه: حساسیت پوستی

یکی از مضرات سیاه دانه، حساسیت پوستی (یک واکنش منفی به یک ماده آلرژی‌زا یا محرک) است، فقط دست‌زدن ساده به سیاه دانه ممکن است در بعضی از افراد حساس، باعث خارش و ایجاد دانه‌های پوستی قرمز در پوست شود.

عوارض سیاه دانه: افت فشارخون

سیاه دانه می‌تواند فشار خون را تا حد افت شدید پائین بیاورد، به خصوص اگر همراه داروی ادرارآور یا داروی ضد فشارخون مصرف شود. این مسئله می‌تواند باعث خستگی، تهوع، تاری دید، تنفس کم عمق، سرگیجه، سردرد و از دست‌دادن هوشیاری شود.

سیاه دانه و بارداری

زنان باردار حتی الامکان نباید سیاه دانه مصرف‌کنند، زیرا سیاه دانه ممکن است انقباض عضلات رحم را تحت تأثیر قرار دهد، بنابراین بهتر است در هنگام بارداری از خوردن این دانه سیاه خودداری‌کرد.

منبع: بهداشت نیوز